Debaty sejmoweV Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie zjawiska tzw. fali i przemocy w szkołach

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z interpelacją pana posła Jacka Kasprzyka w sprawie zjawiska tzw. fali i przemocy rówieśniczej w szkołach, przesłaną przez wicemarszałka Sejmu pana Jana Króla pismem nr SPS-0202-3956/00, pragnę uprzejmie przekazać następujące informacje.    Wobec występowania zjawisk agresji i przemocy rówieśniczej Ministerstwo Edukacji Narodowej kontynuowało i rozszerzało w 1999 r. działania mające na celu ograniczenie ich zasięgu i nasilenia. Za niezbędną uznano realizację możliwie szerokich działań zarówno na szczeblu centralnym, jak i w kuratoriach oświaty, samorządach terytorialnych i samych szkołach. Systematyczna analiza zjawiska oraz pilotaż metod rozwiązywania tego problemu realizowane były przez jednostki resortu edukacji (np. Centrum Metodyczne Poradnictwa Psychologiczno-Pedagogicznego oraz poradnie psychologiczno-pedagogiczne). Część związanych z tym zadań zlecano kompetentnym organizacjom pozarządowym, posiadającym doświadczenie w działalności profilaktyczno-wychowawczej. W wyniku tych działań dokonano szczegółowej analizy źródeł i przyczyn przemocy, wyodrębniając spośród szeregu bardzo zróżnicowanych czynników społecznych takie, które mogą wiązać się z pobytem dziecka w szkole.    Zdaniem specjalistów (np. K. Kmiecik-Baran ˝Agresja i przemoc w realiach współczesnej szkoły˝ - Wydawnictwo ˝Przegląd Oświatowy˝ 2000 r.) agresja i przemoc mogą w części wynikać z frustracji i stresów związanych z przeżytymi trudnościami i niepowodzeniami szkolnymi, poczuciem krzywdy i brakiem poczucia bezpieczeństwa uczniów w szkole. Zjawiska agresji i przemocy rówieśniczej występujące w szkołach wiążą się często z działaniem agresywnych grup rówieśniczych. W grupach tych uczestniczą niekiedy negatywni liderzy, którzy poza szkołą mają kontakty ze środowiskiem przestępczym. Dlatego w profilaktyce przemocy istotną rolę odgrywa też profilaktyka niedostosowania i przestępczości oraz ochrona szkoły przed wpływami takich środowisk i próbami narzucenia jej norm ˝drugiego życia˝. Należy też zauważyć, że tzw. fala w szkołach rzadko występuje w nasilonej postaci i różni się jednak od zinstytucjonalizowanych form przemocy występujących w środowiskach zamkniętych i niektórych ośrodkach resocjalizacyjnych.    Wprowadzając reformę systemu oświaty, Ministerstwo Edukacji Narodowej przyjęło rozwiązania umożliwiające eliminowanie czynników sprzyjających powstawaniu zjawisk agresji i przemocy rówieśniczej i przeciwdziałanie im, a także wzmacnianie czynników chroniących dzieci i młodzież. Ograniczeniu zjawisk negatywnych służy m.in.:    - oddzielenie dzieci w szkołach podstawowych od młodzieży w gimnazjach,    - zintegrowanie kształcenia i wychowania,    - zobowiązanie zreformowanych szkół podstawowych i gimnazjów do tworzenia programu wychowawczego,    - rozwijanie umiejętności wychowawczych nauczycieli w ramach doskonalenia związanego z reformą,    - tworzenie priorytetowych programów ograniczania agresji i przemocy w środowiskach wychowawczych.    Niektóre z tych rozwiązań mają charakter systemowy i wiążą się zarówno z dostosowaniem szkoły do potrzeb rozwojowych dzieci i młodzieży, jak również z poprawą jakości pracy szkoły oraz z jej lepszym zarządzaniem. Szczególnie istotne jest wprowadzenie szkolnego programu wychowawczego, który zaczyna integrować działania edukacyjne, wychowawcze i profilaktyczne szkoły, włączając do nich rodziców i samorząd uczniowski. Także zmiany programowe, zgodnie z którymi realnym celem szkoły stało się wspieranie rozwoju uczniów, sprzyjają wychowaniu młodzieży. Tu należy wspomnieć o tworzonych przez nauczycieli, w ramach podstaw programowych, międzyprzedmiotowych ścieżkach wychowawczych rozwijających umiejętności społeczne dziecka, w tym umiejętności rozwiązywania konfliktowych problemów w trybie negocjacyjnym, zgodnie ze społecznymi normami. Pozytywny wpływ na ograniczanie patologicznych zjawisk będzie miała decentralizacja oświaty i przekazanie bezpośredniej odpowiedzialności za wychowanie i opiekę w szkołach samorządom terytorialnym gmin i powiatów oraz dyrektorom szkół.    Przeciwdziałanie agresji i przemocy rówieśniczej stanowi od 1998 r. priorytet w profilaktyczno-wychowawczych działaniach MEN. Był on realizowany w ramach zadań zleconych jednostkom niepaństwowym (wśród zadań uwzględnionych w wykazie zadań zleconych MEN na 1999 oraz 2000 r. zadanie to stanowi wyodrębniony priorytet). Problematykę tę uwzględniono także w ramach kolejnych edycjach grantów edukacyjnych na finansowanie działań profilaktycznych w 1998, 1999 i 2000 r.    Resort edukacji w ramach zlecania zadań państwowych jednostkom niezaliczanym do sektora finansów publicznych przeznacza znaczne środki na dofinansowanie środowiskowych programów wychowawczych i profilaktyczno-wychowawczych. Samo Ministerstwo Edukacji Narodowej, nie licząc kuratoriów oświaty, które również zlecały tego typu zadania, wydało na ten cel w 1999 r. ponad 4 mln zł. Podobne działania dofinansowywane były w ramach promowanego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej nowatorstwa pedagogicznego w zakresie profilaktyki problemów dzieci i młodzieży. W 1998 i 1999 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej przeznaczyło ze swojego budżetu łącznie ponad 1,7 mln zł na granty edukacyjne między innymi dla prowadzonych przez samorządy placówek oraz poradni psychologiczno-pedagogicznych, które przedstawiły najlepsze projekty profilaktyczne. Część tych programów dotyczyła dzieci i młodzieży z grup ryzyka, ze środowisk zagrożonych ubóstwem, bezrobociem, patologiami. W bieżącym roku resort edukacji kontynuuje tę działalność, przekazując granty na dofinansowanie najlepszych programów profilaktyczno-wychowawczych poradni psychologiczno-pedagogicznych oraz interdyscyplinarnych programów zapobiegania przestępczości i niedostosowaniu społecznemu dzieci i młodzieży, zgłaszanych przez gminy o największym zagrożeniu przestępczością.    Resort edukacji podjął też szereg specjalistycznych zadań z obszaru zapobiegania agresji i przemocy, które warto tu zasygnalizować.    Opublikowanie testu poczucia alienacji/integracji, skali wsparcia społecznego oraz skali agresor/ofiara - stanowiących pakiet narzędzi badawczych do rozpoznawania zagrożeń społecznych na terenie szkół. Badania dotyczące problematyki przemocy rówieśniczej wskazywały na brak metod diagnozujących to zjawisko społeczne. Przygotowany pakiet badawczy umożliwia ocenę stanu zagrożenia patologią społeczną na terenie szkoły oraz innego środowiska wychowawczego. Prezentowane skale zostały przystosowane do badań grupowych i indywidualnych.    Realizacja wspólnie z Sekcją Krajową Oświaty i Wychowania NSZZ ˝S˝ programu profilaktycznego ˝Razem przeciwko przemocy˝, stanowiącego ponadresortowy, interdyscyplinarny, samorządowy program integracji i aktywizacji środowiska lokalnego, celem zapobiegania zjawiskom agresji i przemocy wśród dzieci i młodzieży. W ramach omawianego programu opracowana została strategia działań na poziomie województwa, powiatu, gminy i jednostki organizacyjnej.    Realizacja kursu doskonalącego dla pedagogów szkolnych i nauczycieli szkół podstawowych i średnich nt. ˝Przemoc: profilaktyka, diagnoza i interwencja˝. W trakcie kursu zostało przygotowanych 100 specjalistów, pracujących bezpośrednio z dziećmi i młodzieżą, a jednocześnie wyposażonych w umiejętności tworzenia środowiskowych programów profilaktycznych.    Współudział w organizacji ogólnopolskiej konferencji ˝Przemoc: rola instytucji rządowych i pozarządowych w zapobieganiu temu zjawisku˝, druga edycja. Konferencja była kontynuacją działań podjętych w 1998 r.; w odróżnieniu od pierwszej konferencji poświęconej analizie zjawiska przemocy i diagnozie jego zasięgu i specyficznego charakteru w szkołach i placówkach oświatowych to spotkanie zostało poświęcone programom profilaktyczno-wychowawczym w zakresie zapobiegania przemocy. Zaprezentowano tu szereg funkcjonujących środowiskowych, interdyscyplinarnych programów profilaktycznych koordynowanych przez samorządy terytorialne, realizowanych przez wiele podmiotów lokalnych.    Promocja i upowszechnianie strategii rozwiązywania zadań z zakresu zapobiegania agresji i przemocy poprzez publikacje edukacyjne (cztery specjalistyczne publikacje w 1999 r.). Popularyzacja wypracowanych rozwiązań z zakresu przeciwdziałania przemocy rówieśniczej w ˝Przeglądzie Oświatowym˝, komunikatach związanych z wprowadzaniem reformy.    Rozszerzenie kręgu podmiotów zainteresowanych profilaktyką przemocy poprzez podjęcie współpracy z szeregiem jednostek realizujących zadania z tego zakresu, zarówno administracji centralnej, jak samorządowej i jednostek pozarządowych.    Opracowanie i upowszechnienie materiału informacyjno-edukacyjnego dla kuratoriów oświaty i nauczycieli pt. ˝Programy profilaktyki przemocy w szkołach i środowiskach wychowawczych˝, zawierającego propozycję realizacji programu profilaktycznego w klasie szkolnej.    Istotne dla problemu agresji w szkołach było podjęcie badań nad agresywnymi zachowaniami osób dorosłych, w tym nad zjawiskiem mobbingu, czyli przemocy psychicznej w miejscu pracy, nie wyłączając środowisk oświatowych - diagnoza zjawiska, określenie skutków, realizacja kursu dla dyrektorów szkół i placówek oświatowych.    Wykorzystanie zebranych materiałów dotyczących diagnozy problemu przemocy do przygotowania publikacji dotowanej przez Ministerstwo Zdrowia nt. ˝Narkotyki a przemoc˝.    Z problemem agresji i przemocy rówieśniczej oraz falą, która ma miejsce w niektórych szkołach, wiąże się zagadnienie niedostosowania i przestępczości młodzieży. Wzrastająca od 10 lat przestępczość młodzieży jest trudnym problemem, który wymaga ponadpolitycznych rozwiązań. Szczególne zaniepokojenie budzą przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu, charakteryzujące się szczególną brutalnością i bezwzględnością, zwłaszcza gdy popełniają je dzieci przed 13 rokiem życia. W tym okresie nastąpił wzrost liczby przestępstw stwierdzonych ogółem o 51,2%, a w odniesieniu do nieletnich o 23,9%. Według danych Komendy Głównej Policji w 1999 r. na terenie kraju ujawniono 52 674 nieletnich sprawców, którym udowodniono popełnienie 70 245 czynów karalnych. W porównaniu z 1998 r. liczba popełnionych czynów karalnych uległa zmniejszeniu o 8513 (z 78 758 do 70 245), tj. o 10,8%, a liczba nieletnich sprawców zmalała o 5477, tj. o 9,4% (z 58 151 do 52 674).    Z analiz przeprowadzonych przez Policję i resort sprawiedliwości wynika, że na przestępczość nieletnich mają m.in. wpływ takie czynniki, jak:    - zła sytuacja rodzin na rynku pracy, ich niski status ekonomiczny i kulturalny oraz koncentracja na zdobywaniu środków finansowych niepozostawiająca czasu na wychowanie dzieci,    - kryzys rodziny, przejawiający się m.in. w: rozluźnieniu więzi rodzinnych, zachwianiu stabilności rodziny, niezaspokojeniu podstawowych potrzeb emocjonalnych dzieci, niewydolności wychowawczej rodziców, nieobecności pozytywnych wzorców,    - alkoholizm i narkomania w rodzinach oraz w środowiskach młodzieżowych,    - niepowodzenia szkolne uczniów uwarunkowane przyczynami społecznymi i rozwojowymi oraz strukturalnymi wadami instytucji szkolnych,    - brak kontroli sposobu spędzania wolnego czasu przez dzieci i młodzież, a także brak atrakcyjnych i dostępnych ofert spędzania wolnego czasu i rozwijania zainteresowań,    - przemoc fizyczna, emocjonalna i seksualna doświadczana przez dzieci także w środowisku rodzinnym,    - negatywny wpływ rówieśników i nieformalnych grup dziecięco-młodzieżowych, a także wykolejonych dorosłych,    - zaburzenia rozwoju, zdrowia psychicznego i osobowości nieletnich,    - poczucie bezkarności prawnej spowodowane wydłużonymi procedurami sądowymi i odroczonym stosowaniem środków wychowawczych oraz poprawczych,    - nieskuteczność placówek resocjalizacyjnych, w tym negatywny wpływ ˝drugiego życia˝ i ˝etykietowania˝ wychowanków,    - środki masowego przekazu modelujące w przedstawieniach i grach agresywne i przestępcze wzorce zachowań,    - życie społeczne i publiczne charakteryzujące się agresywnością, a także przyzwoleniem na przemoc lub obojętnością na jej przejawy,    - brak w rodzinach, szkołach i środowiskach dziecięco-młodzieżowych umiejętności rozwiązywania problemów konflikowych w sposób społecznie akceptowany i wykorzystujący metody negocjacyjne.    Odpowiednio do tej diagnozy podejmowane są działania na rzecz ograniczenia zjawiska przestępczości młodzieży. Obejmują one obszary:    - udzielania pomocy rodzinie poprzez jej wsparcie, zwłaszcza gdy wychowuje ona małe dzieci, oraz podejmowanie interwencji, gdy jest w sytuacji kryzysowej,    - zwiększania skuteczności oddziaływań wychowawczych szkoły i zapobiegania porażkom edukacyjnym,    - oddziaływania na młodzież w środowisku rówieśniczym.    Dostrzegając poruszony także przez pana posła problem przemocy w szkole, resort edukacji podejmuje też działania na rzecz dzieci zagrożonych. Przykładem może być współpraca z organizacjami pozarządowymi w zakresie pomocy ˝dzieciom ulicy˝, np. z Krajowym Komitetem Wychowania Resocjalizującego lub Fundacją dla Polski. W marcu br. Ministerstwo Edukacji Narodowej we współpracy z Krajowym Komitetem Wychowania Resocjalizującego zorganizowało dwudniowe seminarium pt. ˝Wirtualne i realne zbrodnie dziecięce w cywilizacji, kulturze, szkole, rodzinie˝. Uczestnikami seminarium byli przedstawiciele organizacji pozarządowych, urzędów centralnych, w tym Policji, instytucji odpowiedzialnych za wychowanie, zdrowie, opiekę nad dzieckiem, pracownicy naukowi wyższych uczelni. Warto przytoczyć tu wnioski z czterech sesji audytoryjnych, które odbyły się w ramach konferencji, gdyż rzucają one światło na postawiony przez pana posła problem.    Zbrodnie dziecięce towarzyszące kolejnym pokoleniom nie są ani incydentem, ani szczególnym znakiem naszych czasów. Wśród wielu ich przyczyn charakterystyczny dla obecnie występującego zjawiska jest kryzys wartości społecznych oraz brak świadomości nieletnich sprawców co do nieodwracalności zadanego okrucieństwa.    Skrajna agresja antyspołeczna poprzedzona jest udziałem dzieci w swoistym treningu, któremu poddawane są w domu, w szkole i w różnych innych relacjach interpersonalnych. Rozwojowi zachowań agresywnych sprzyja brak reakcji na pierwsze jej przejawy. Innym, bagatelizowanym przez rodziców i wychowawców, czynnikiem wpływającym na zwiększenie poziomu agresywności jest także nadmierne interesowanie się przemocą, oglądanie okrutnych scen filmowych bądź dążenie do perfekcyjnego wykonania premiowanych poleceń zabijania w grach komputerowych.    Programy profilaktyczne powinny odzwierciedlać dwa podstawowe nurty działań:    - powstrzymujące (pierwszorzędowe), w dużej mierze edukacyjne i perswazyjne, adresowane do ogółu rodziców, nauczycieli, wychowawców oraz dzieci i młodzieży,    - eliminujące (drugorzędowe), nastawione na zmniejszanie zagrożeń i eliminowanie konkretnych zachowań agresywnych - kierowane do dzieci, młodzieży, rodzin z grup ryzyka zachowań agresywnych.    Zbyt mała wrażliwość na agresję z jednej strony, a z drugiej ostracyzm społeczny, z jakim najczęściej spotykają się nieletni, przy niedostatkach polityki dotyczącej młodzieży oraz dostępnej terapii i readaptacji społecznej nieletnich przestępców w znacznym stopniu utrudnia ich resocjalizację.    Podzielając wyrażaną przez pana posła troskę o bezpieczne wychowanie młodzieży warto zwrócić uwagę na inicjatywę MSWiA podjętą w związku z realizacją uchwały Sejmu RP z dnia 22 lipca 1999 r. w sprawie stanu bezpieczeństwa i porządku publicznego w Polsce. Polegała ona m.in. na powołaniu Międzyresortowego Zespołu ds. Opracowania Programu Poprawy Bezpieczeństwa Obywateli. W wyniku prac zespołu powstał dokument ˝Bezpieczeństwo i porządek publiczny w Polsce˝. Z inicjatywy Ministerstwa Edukacji Narodowej w podrozdziale ˝Rządowy program profilaktyki problemów dzieci i młodzieży˝ uwzględniono zagadnienia dotyczące działań niezbędnych dla ograniczenia zjawiska niedostosowania społecznego wśród dzieci i młodzieży.    Licząc na pomoc posłów, warto przytoczyć tu planowane w ramach tego projektu działania, gdyż mają one również związek ze zjawiskami przemocy wśród młodzieży.    Zaplanowano powołanie międzyresortowego zespołu do spraw opracowania ˝Programu zapobiegania niedostosowaniu społecznemu i przestępczości wśród dzieci i młodzieży˝, w którego podstawowy skład powinni wejść przedstawiciele resortów: sprawiedliwości, spraw wewnętrznych i administracji, zdrowia, pracy i pomocy społecznej, edukacji oraz pełnomocnika rządu do spraw rodziny.    Planowano opracować w ramach tego programu:    a) strategię profilaktyki zagrożeń przestępczością i w jej ramach koordynację współpracy resortów, samorządów terytorialnych i organizacji pozarządowych oraz jej harmonogram,    b) projekt wspierania (również finansowego) lokalnych, interdyscyplinarnych i międzyresortowych programów samorządów terytorialnych dotyczących rozwiązywania problemów niedostosowania i przestępczości nieletnich,    c) listę najlepszych lokalnych programów przeciwdziałania niedostosowaniu i przestępczości wśród dzieci i młodzieży oraz propozycje ich upowszechnienia jako przykładów dobrej praktyki,    d) krajowy bank informacji o problemach niedostosowania i przestępczości wśród dzieci i młodzieży oraz programach profilaktycznych,    e) pilotaż w wybranym powiecie i wchodzących w jego skład gminach, poważnie zagrożonych przestępczością, modelowego, lokalnego programu profilaktyki oraz przeciwdziałania niedostosowaniu i przestępczości wśród dzieci i młodzieży (program taki powinien zakładać stałe współdziałania specjalistów, w ramach interdyscyplinarnego i międzyresortowego zespołu opracowującego indywidualne projekty wychowawcze dla dzieci i młodzieży, które popełniły czyny karalne lub są na drodze wykolejenia),    f) pilotaż projektu programu zapobiegania niedostosowaniu i przestępczości w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych,    g) projekt zorganizowania systemu pomocy metodycznej dla nauczycieli, pracowników samorządów i innych osób pracujących z młodzieżą w zakresie nowych form pomocy dzieciom i młodzieży zagrożonym niedostosowaniem i przestępczością, w szczególności takich jak:    - świadczenie pomocy przez pedagoga rodzinnego,    - interwencja kryzysowa w rodzinie,    - wychowawca ulicy,    - mediator w sprawach nieletnich,    - projekty probacji alternatywne wobec pobytu młodzieży w placówkach resocjalizacyjnych i poprawczych,    - tworzenie ośrodków wychowawczych ˝szybkiego reagowania˝ dla dzieci i młodzieży, które znalazły się w kryzysie, uciekły z domów i placówek i zagrożone są wykolejeniem,    h) projekt zadań krajowego koordynatora programu ds. zapobiegania i przeciwdziałania niedostosowaniu i przestępczości wśród dzieci i młodzieży oraz zadań koordynatorów gminnych, powiatowych i wojewódzkich,    i) projekt zmian legislacyjnych ułatwiających skuteczniejsze przeciwdziałanie niedostosowaniu i przestępczości wśród dzieci i młodzieży.    Zwrócono uwagę, że wśród warunków, które należy spełnić, aby przeciwdziałać skutecznie problemowi niedostosowania i przestępczości, wskazać należy na konieczność dokonania zmian legislacyjnych. Powinny one:    a) wprowadzić w przepisach prawnych dotyczących samorządów terytorialnych zapisy zobowiązujące jednostki samorządu terytorialnego do uwzględniania w polityce społecznej zadań związanych z uchwalaniem, finansowaniem i realizacją profilaktyki i przeciwdziałania niedostosowaniu i przestępczości wśród dzieci i młodzieży,    b) zobowiązywać wszystkie resorty społeczne do przygotowania projektów działań w dziedzinie profilaktyki i przeciwdziałania przestępczości wśród dzieci i młodzieży,    c) ułatwić rozwijanie interdyscyplinarnych i ponadresortowych działań lokalnych w tym zakresie (umożliwienie tworzenia zespołów i organizacji jednostek międzyresortowych i interdyscyplinarnych),    d) jasno określać źródła finansowania takich działań,    e) zapewnić możliwość podejmowania przez organizacje pozarządowe statutowo zajmujące się profilaktyką i przeciwdziałaniem niedostosowaniu i przestępczości wśród dzieci i młodzieży zadań związanych z tą dziedziną i uzyskiwania pomocy finansowej na ich realizację.    Głównym źródeł finansowania programu powinny być środki samorządów terytorialnych:    a) resorty społeczne powinny w ramach własnych budżetów wydzielić środki finansowe na realizację tego programu w zakresie uzgodnionym przez międzyresortowy zespół,    b) poza środkami finansowymi samorządów terytorialnych i resortów niezbędne jest również zarezerwowanie środków w budżecie państwa na fundusz promocyjny programu. Z funduszu tego byłyby dofinansowane granty, czyli dotacje na realizowanie nowatorskich programów profilaktyki i przeciwdziałania niedostosowaniu oraz przestępczości wśród dzieci i młodzieży. Programy takie mogłyby zgłaszać gminy i powiaty oraz organizacje pozarządowe. Granty te obejmowałyby także doskonalenie zawodowe pracowników tych instytucji, które na poziomie lokalnym realizować będą interdyscyplinarną metodę rozwiązywania problemów niedostosowania społecznego i przestępczości nieletnich.    Podsumowując działania resortu edukacji w omawianym zakresie, można wskazać na główne założenia tworzonego od dwóch lat systemu przeciwdziałania agresji i przemocy rówieśniczej w szkole.    Na poziomie krajowym jest to zainicjowanie próby włączenia profilaktyki przemocy i przestępczości wśród młodzieży w zakres ponadresortowej polityki społecznej. Przykładem realizacji takiej polityki jest rządowy projekt ˝Krajowego programu profilaktyki niedostosowania i przestępczości wśród młodzieży˝. Rolę wspomagającą w tej polityce odgrywają oparte na rezerwach celowych budżetu państwa programy wyrównywania szans edukacyjnych młodzieży. Są one obecnie ukierunkowane na pomoc młodym ludziom z rodzin zagrożonych ubóstwem oraz pomoc stypendialną umożliwiającą podejmowanie nauki w szkołach średnich z maturą.    Resortowe działania Ministerstwa Edukacji Narodowej i kuratoriów oświaty prowadzono w trzech obszarach. Po pierwsze, były one ukierunkowane na wspieranie, także finansowe, specjalistycznych działań i publikacji związanych z diagnozowaniem zjawiska przemocy, rozwijaniem pedagogicznych metod przeciwdziałania mu oraz doskonalenia nauczycieli w zakresie umiejętności tworzenia programów profilaktycznych. Po drugie, polegały na promowaniu dobrych lokalnych rozwiązań w tym zakresie, podejmowanych najczęściej przez samorządy terytorialne i organizacje pozarządowe. Po trzecie, wiązały się ze wzmacnianiem wychowawczej funkcji szkół, zwłaszcza poprzez upowszechnienie zasad tworzenia programów wychowawczych szkół podstawowych i gimnazjów. Właśnie pod hasłem ˝Wspieranie programu wychowawczego szkoły˝ realizowany jest wspólnie z kuratoriami oświaty krajowy projekt 16 regionalnych konferencji wychowawczo-profilaktycznych. Jedna z tych konferencji, która odbyła się w regionie podkarpackim, nosiła tytuł ˝Szkoła bez przemocy˝. Należy odnotować tu wzrost aktywności kuratoriów we wspieraniu regionalnej polityki społecznej w zakresie rozwiązywania problemów patologii wśród młodzieży oraz umiejętność wykorzystywania do tego celu regionalnych możliwości i zasobów.    Warto wskazać na systemowe zmiany, które umożliwią tworzenie lokalnych systemów profilaktyki patologii, w tym przeciwdziałania przemocy wśród młodzieży. Stopniowo tworzone są zasady odpowiedzialności samorządów terytorialnych za los mieszkających na ich terenie dzieci i młodzieży. Rozwiązywanie problemów sieroctwa i niedostosowania społecznego oraz prowadzenie odpowiednich placówek dla zagrożonej młodzieży znalazło się w gestii powiatowego centrum pomocy rodzinie. Centrum to będzie udzielało też, coraz skuteczniej, specjalistycznej pomocy gminom i szkołom w rozwiązywaniu najtrudniejszych problemów profilaktyczno-wychowawczych.    Przemoc rówieśnicza wśród uczniów jest poważnym problemem, na co słusznie zwrócił uwagę pan poseł. Trzeba jednocześnie dostrzec również pozytywne zjawiska wychowawcze. Z relacji wizytatorów czy lektury publikacji pedagogicznych wynika, że w wielu miejscach kraju w związku ze zmianami wynikającymi z reformy edukacji powstają ciekawe programy wychowawcze szkół. Autorzy tych programów, opierając się na nowoczesnych założeniach profilaktyki, starają się nie tylko eliminować zagrożenia, ale również zwiększać rolę czynników chroniących poprzez rozwijanie twórczego potencjału młodych ludzi. Co istotne, udaje im się często zaangażować do tych działań nauczycieli, uczniów i rodziców, a także społeczność lokalną.    Z poważaniem    Sekretarz stanu    Irena Dzierzgowska    Warszawa, dnia 15 czerwca 2000 r.