Debaty sejmoweV Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie polskiego dziedzictwa kulturalnego za granicą i podejmowanych działań rewindykacyjnych

   W odpowiedzi na interpelację pana posła Longina Pastusiaka z dnia 14 grudnia 1998 r. pragnę udzielić następujących informacji i wyjaśnień, choć zdaję sobie sprawę, iż ze względu na generalny charakter interpelacji mogą one tylko częściowo wyczerpać zakres zainteresowania pana posła Longina Pastusiaka. Uważam jednak, że udzielona odpowiedź w wymiarze konkretnych działań rządu i kierowanego przeze mnie resortu może stać się czynnikiem rozwiewającym pojawiające się wątpliwości i systematyzującym myślenie na temat tego tak wrażliwego i znaczącego dla kultury polskiej zagadnienia.    Sprawa odzyskania dóbr kultury polskiej, które znalazły się poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej znajduje się stale w polu uwagi i działań Ministerstwa Spraw Zagranicznych. W miarę możliwości wszystkie podpisane w ostatnich latach traktaty o dobrym sąsiedztwie oraz międzyrządowe umowy kulturalno-naukowe zawierają klauzule zobowiązujące strony do wzajemnej dbałości o narodowe dziedzictwo znajdujące się poza granicami umawiających się państw. Sądzę że uzyskane staraniem Ministerstwa Spraw Zagranicznych w ten sposób podstawy prawne są właściwym punktem wyjścia do konkretnych działań. Działania te podejmuje specjalnie dla tego celu powołany pełnomocnik rządu ds. polskiego dziedzictwa kulturalnego za granicą.    Jest to jednocześnie materia niezwykle delikatna i złożona. Raz uruchomione procedury rewindykacyjne mogą w konsekwencji zwrócić się przeciwko nam. Argumenty i instytucjonalne mechanizmy nacisku wobec na przykład Rosji czy Ukrainy mogą być wykorzystane jako precedens i posłużyć na przykład stronie niemieckiej za uzasadnienie wysuwanych wobec Polski roszczeń.    Informacja i ocena stanu stosunków i przebiegu negocjacji z głównymi partnerami Polski:    1. Rosja    18 maja 1994 r. podpisano porozumienie o współpracy w dziedzinie ujawniania i zwrotu dóbr kultury przemieszczonych na obszar drugiego państwa pomiędzy pełnomocnikiem rządu Rzeczypospolitej Polskiej a pełnomocnikiem rządu Federacji Rosyjskiej w Rzeczypospolitej Polskiej ds. dziedzictwa kulturalno-historycznego, członkiem Państwowej Komisji ds. Restytucji Dóbr Kultury, na podstawie którego pracuje Polsko-Rosyjska Komisja Ekspertów. Na jej czele stoją pełnomocnicy rządów obu państw.    Rozmowy dotyczą dzieł sztuki, których miejsce przechowywania jest obecnie znane, bądź są podstawy do tego, aby sądzić, iż obiekty te znajdują się na terytorium drugiego państwa. Dodatkowo eksperci dokonują wymiany informacji dotyczących archiwaliów, które mogą być pomocne w ustaleniu kierunków wywozu dzieł sztuki podczas II wojny światowej. Od 1994 r. strona polska złożyła piętnaście wniosków rewindykacyjnych dotyczących dzieł sztuki i przedmiotów.    Do tej pory jedno z wymienionych dzieł powróciło do Polski. 29 października 1997 r. nastąpiło przekazanie stronie polskiej obrazu Pompeo Batoniego ˝Apollo i dwie muzy˝, który od zakończenia II wojny światowej znajdował się w Pawłowsku. Strona rosyjska otrzymała w zamian akwarelę ˝Widok Monrepos koło Ludwigsburga, dawniej należącą do wyposażenia pałacu w Gatczynie, a od 1945 r. przechowywaną w Muzeum Narodowym we Wrocławiu.    Jak dotąd z puli zagadnień podejmowanych podczas kolejnych spotkań wyłączone zostały sprawy archiwaliów. Wyjątek stanowiły archiwalia i pamiątki postawione przez więźniów, a wywiezione przez Rosjan z Obozu Koncentracyjnego w Oświęcimiu. W tym wypadku pełnomocnik rządu występował w imieniu Państwowego Muzeum w Oświęcimiu-Brzezince. Niestety pomimo wskazania obecnego miejsca przechowywania, strona rosyjska odmówiła zwrotu. Problem ten będzie podejmowany w czasie kolejnych negocjacji. Wyłączenie z rozmów spraw archiwalnych było następstwem ustaleń dokonanych przez naczelnego dyrektora Archiwów Państwowych prof. Jerzego Skowronka i pełnomocnika rządu prof. Wojciecha Kowalskiego, ustaleń opartych na ustawie o archiwaliach i narodowym zasobie archiwalnym z dnia 14 lipca 1983 r.    W myśl tej ustawy cała problematyka przemieszczonych archiwaliów pozostawała w kompetencji naczelnego dyrektora Archiwów Państwowych. W wyniku rozmów z panią Darią Nałęcz - naczelnym dyrektorem Archiwów Państwowych uzgodniono, iż konieczna jest ściślejsza współpraca - w odniesieniu do polskich archiwaliów znajdujących się na terenie Rosji pomiędzy pełnomocnikiem rządu a naczelnym dyrektorem Archiwów Państwowych tak, jak to ma miejsce w kontekście rozmów z Niemcami.    Ostatnio odwołany został pełnomocnik rządu Federacji Rosyjskiej Konstantyj Szczerbakow (w związku z przejściem na emeryturę), a sprawami dóbr kultury zajmuje się jeden z podsekretarzy stanu w Ministerstwie Kultury FR. Z informacji uzyskanych w ambasadzie Rosji w Polsce, rozmowy ekspertów mają się odbyć w tym roku w Rosji.    2. Niemcy    W roku 1991 podpisany został Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i wzajemnej współpracy, który pozwolił (art. 28 pkt. 1, 2, 3) na rozpoczęcie rozmów na temat ogólnie pojętych dóbr kultury (dzieła sztuki, archiwalia i inne) przemieszczonych w wyniku wojny na teren drugiego państwa. Do tej pory odbyło się pięć tur rozmów, szósta, planowana przez stronę polską na pierwszą połowę grudnia 1998 r., została na prośbę strony niemieckiej przesunięta i odbędzie się pod koniec stycznia br.    Pierwszym czterem turom rozmów (1992-1993), odbywającym się dwa razy do roku, przewodniczył pełnomocnik rządu prof. Wojciech Kowalski (pełnił tę funkcję w latach 1991-1994), ostatniej, piątej (1995) pełnomocnik rządu prof. Tadeusz Polak (pełnił tę funkcję w latach 1994-1997). Poza rozmowami na poziomie rządów obu państw, od roku 1997 działa polsko-niemiecka grupa robocza ds. dokumentowania dóbr kultury przemieszczonych w czasie wojny. W ramach tej grupy prowadzone są prace o charakterze merytorycznym.    Dotychczasowe rozmowy nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Nie został zrealizowany żaden z złożonych przez stronę polską w 1992 r. wniosków. Składane później stronie niemieckiej liczne listy obiektów, co do których istnieje pewność lub przypuszczenie, że obecnie znajdują się w Niemczech, pozostały w większości bez odpowiedzi, bądź też uzyskiwaliśmy odpowiedzi negatywne. Żądania strony niemieckiej są znaczne i nie ograniczają się do zbiorów Biblioteki Pruskiej, które obecnie znajdują się w Krakowie.    Warto również podkreślić, że wykazy obiektów uznanych za dobra kultury, a zrabowanych w czasie wojny z terenu Polski przez niemiecką administrację wojskową i cywilną, nie określają faktycznie liczby strat wojennych w tej dziedzinie. Są one wielokrotnie większe i według danych powojennych wynosiły ponad 516 000 obiektów. Odzwierciedlają one jedynie nasz stan wiedzy na temat takich obiektów przechowywanych obecnie na terenie Niemiec. Dzieje się tak, gdyż możliwość penetracji zbiorów publicznych jest możliwa tylko w minimalnym zakresie (dotyczy to obiektów eksponowanych bądź publikowanych), a niemożliwa w odniesieniu do zbiorów prywatnych.    Pan poseł Pastusiak zadaje, słusznie, pytanie dotyczące ˝kompleksowego uregulowania˝ problemu strat wojennych. Słusznie, bowiem tylko takie uregulowanie może przynieść korzyść obu stronom. Niestety, jak się zdaje, kompleksowym rozwiązaniem nie jest zainteresowana strona niemiecka, dążąca jedynie do odzyskania zbiorów słynnej berlińskiej książnicy, a za nią dalszych obiektów ze swej dość długiej listy żądań. Stąd wynika dążenie strony niemieckiej do ograniczenia się jedynie do art. 28 pkt 3 traktatu, a co za tym idzie - niechęć do poszukiwania rozwiązań kompleksowych.    Problemu likwidacji skutków wojny w dziedzinie kultury, zdaniem strony polskiej, nie uda się rozwiązać, opierając się jedynie na przypadkowych ˝darach˝, jak miało to miejsce w latach 1949-1989. To jest zagadnienie na tyle skomplikowane z uwagi na uwarunkowania historyczno-prawno-moralne, że sprowadzanie go do poziomu prostego ˝zwrotu˝ w żaden sposób całościowo nie rozwiąże problemu.    3. Ukraina    Na podstawie ˝Protokółu o współpracy między Ministerstwem Kultury i Sztuki RP a Ministerstwem Kultury i Sztuki Ukrainy na lata 1996-1997˝ z 25 listopada 1995 r. została ustanowiona komisja ds. ochrony dziedzictwa kulturalnego. Jak dotąd powołana została tylko polska część komisji.    15 grudnia 1996 r. na podstawie ˝Porozumienia między rządem RP a rządem Ukrainy o współpracy w dziedzinie ochrony i zwrotu dóbr kultury utraconych i bezprawnie przemieszczonych podczas II wojny światowej˝ powstała Międzynarodowa Komisja Polsko-Ukraińska ds. ochrony i zwrotu dóbr kultury utraconych i bezprawnie przemieszczonych podczas II wojny światowej. Pierwsze spotkanie odbyło się w maju 1997 r. we Lwowie. Powołano polsko-ukraińskie zespoły ekspertów, wśród których szczególne znaczenie ma zespół ds. Ossolineum.    Ustalono, że wnioski rewindykacyjne składane będą przez współprzewodniczących komisji drogą dyplomatyczną. Jak dotąd pełnomocnik rządu RP złożył 8 wniosków rewindykacyjnych (m.in. dotyczących Zakładu Narodowego im. Ossolińskich). Ze względu na fakt, że nasze jednostronne zwroty dóbr nie spotkały się z podobną reakcją ze strony ukraińskiej, uważam, że należy powstrzymać się z podobnymi gestami do momentu rozpoczęcia prac komisji lub też oficjalnej wymiany dóbr.    Będziemy także kontynuować, przy współdziałaniu z władzami ukraińskimi, rejestrację dóbr i podejmowanie inicjatyw ich wspólnej rekonstrukcji. Dotyczy to w szczególności zespołu w Żółkwi i utworzenia Muzeum Korzeniowskiego w Berdyczowie.    4. Litwa    Ważnym, lecz do dnia dzisiejszego nie rozwiązanym problemem w stosunkach z Republiką Litewską jest problematyka dziedzictwa kulturowego. Sprawy zwrotu dóbr kultury reguluje w przypadku Litwy traktat między RP a RL o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy (art. 18). Podpisana w grudniu ub. r. umowa o współpracy naukowo-kulturalnej zawiera zobowiązanie strony litewskiej do utworzenia instytucji pełnomocnika ds. dziedzictwa kulturalnego, co stwarza perspektywę nawiązania roboczych kontaktów i wzajemnego przedstawienia stanowisk.    5. Białoruś    Na podstawie zapisów zawartych w ˝Deklaracji o współpracy kulturalnej, naukowej i edukacyjnej˝ podpisanej w Mińsku 18 listopada 1992 r. powołana została Polsko-Białoruska Komisja Konsultacyjna ds. Dziedzictwa Kulturalnego. Podstawą prawną jej działania stało się podpisane 25 marca 1995 r. ˝Porozumienie między rządem Rzeczypospolitej Polskiej a rządem Republiki Białorusi o współpracy w dziedzinie ochrony środowiska kulturalnego˝. Na jego mocy utworzono cztery zespoły ekspertów.    Jak widać więc, każda z wyżej przytoczonych kwestii wymaga odrębnego traktowania, wielu zabiegów ze strony zarówno naszej dyplomacji, jak i osób bezpośrednio odpowiedzialnych za implementację intencji zawartych traktatów, umów i porozumień. Ze swej strony pragnąłbym zapewnić, że resort, którym kieruję, nadal będzie czynił stosowne kroki, by dobra kultury polskiej mogły zostać skatalogowane, przywrócone Polsce bądź przynajmniej należycie chronione.    Minister    Bronisław Geremek    Warszawa, dnia 8 stycznia 1999 r.